Sambeek, dorp aan de Zandbeek
door René Klaassen
Eind 2021 werden bij graafwerkzaamheden op het perceel op de hoek Grotestraat / Maasstraat op ongeveer drie meter diepte enkele boomstamwaterputten gevonden. Ze dateren waarschijnlijk uit de 13e eeuw en zijn de oudste vondsten uit de beginperiode van het dorp Sambeek.
Afwateringsbeekje
Wanneer Sambeek is ontstaan, valt moeilijk te zeggen. Waarschijnlijk is dat rond het jaar 1000 gebeurd. Toen ontstond er een kleine woongemeenschap bij de kruising Grotestraat / Zandsteeg / Maasstraat. De Grotestraat maakte deel uit van de Romeinse legerweg die vanuit Nijmegen via Cuijk naar Blerick (bij Venlo) liep.
Onder of naast de Zandsteeg liep vroeger de Zandbeek, een afwateringsbeekje uit de Peel dat vervolgens via de Maasstraat naar de Maas ging. En aan deze Zandbeek (ook vaak geschreven als Sandbeeck) heeft Sambeek zijn naam te danken: de letters ndb klinken - snel uitgesproken - als mb (vergelijk het met het woord standbeeld, dat klinkt als stambeeld). Toen Sambeek ontstond, was de Zandbeek al grotendeels verzand.
De kleine nederzetting bij de kruising met de Zandbeek groeide geleidelijk aan uit tot een dorpje, dat eind 13e eeuw groot genoeg was voor het stichten van een parochie mét kerkje. De inwoners moesten én het parochiekerkje bouwen en in stand houden én de pastoor in zijn levensonderhoud kunnen voorzien.
Kerk en toren
Het aanvankelijk houten kerkje stond op het huidige plein voor de toren. Later maakte dat plaats voor een stenen gebouwtje, dat in de loop van de 15e eeuw vier keer zo groot werd. In 1486 begon de bouw van de toren, die in 1532 gereed kwam. Over de bouw is dus 46 jaar gedaan. Als afsluiting van de werkzaamheden kwam er in de toren een gedenksteen, die tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren is gegaan. De gedenksteen die nu naast de ingang te zien is, werd in 1986 geplaatst bij de viering van het 500-jarig bestaan van de toren. De tekst ervan is dezelfde als die van de oorspronkelijke gedenksteen.
Monstrans
Vooral in de 15e eeuw was Sambeek een relatief welvarend boerendorp. De initiatiefrijke pastoor Jan van de Velden zorgde ervoor dat Sambeek een dorpsschool en een gilde kreeg. Dit gilde is nog altijd actief. Ook gaf hij Willem van Moldick de opdracht een fraaie monstrans te maken, die nu nationaal kunstbezit is.
Tachtigjarige oorlog
Na de Tachtigjarige Oorlog moesten de katholieken in 1648 alle kerkelijke bezittingen afstaan aan de gereformeerden. Aanvankelijk konden ze ter kerke gaan in het katholiek gebleven Boxmeer. Rond 1715 mochten ze een zogeheten kerkenhuijs of schuurkerk bouwen ongeveer op de plek van de voormalige pastorie.
Blikseminslag
Omstreeks 1800 kregen ze kerk en toren weer terug, maar die waren zwaar gehavend. Want in 1702 was de bliksem in de toren geslagen, die helemaal uitbrandde. Van de kerk bleven alleen de muren overeind. De kleine gereformeerde gemeente van Sambeek was financieel niet bij machte om kerk én toren te herstellen. Daarom werd alleen de toren gerestaureerd. De ruimte onder de toren was groot genoeg om de gereformeerde kerkdiensten in te houden.
Na de teruggave aan de katholieken werd de kerk weer helemaal opgeknapt en konden er weer diensten in worden gehouden.
Tweede Wereldoorlog
Tot eind 1944. Tijdens de bevrijding van Nederland werd de toren door de geallieerden gebruikt als uitkijkpost. Duitse eenheden probeerden tot twee keer toe de toren op te blazen, wat door de zeer dikke muren niet lukte. Na de Tweede Wereldoorlog werd de toren gerestaureerd en de kerk afgebroken. Ervoor in de plaats kwam in 1953 een nieuwe kerk, die ruim 70 jaar later in gebruik werd genomen als gemeenschapshuis "Duvelshof".
Vierkante plattegrond
Tot beginjaren '50 van de vorige eeuw was Sambeek een dorp met een bevolking die overwegend agrarisch georiënteerd was. Daarna veranderde dat snel: het aantal boeren nam af, terwijl veel inwoners de kost gingen verdienen bij de bedrijven in Boxmeer en daarbuiten.
Van een overwegend lintbebouwing kreeg Sambeek door het ontstaan van nieuwe wijken een meer vierkante plattegrond. Het aantal woningen is gegroeid van ongeveer 120 in 1666 naar zo'n 850 nu.
Sambeek staat bekend om zijn rijke verenigingsleven. Inwoners voelen zich sterk met elkaar verbonden. Door goed samen te werken worden problemen opgelost. En dat maakt Sambeek tot een dorp waar het goed wonen en aangenaam leven is.
Lindeboom
In het zuiden van het dorp staat de oudste lindeboom van Nederland. De jaarlijkse Lindefeesten in het centrum van Sambeek ontlenen hun naam aan deze knoestige reus.
In 1884 is tijdens een storm de kroon uit de boom gewaaid. Alleen de onderste takken zijn blijven zitten, en die zitten er nu nog steeds aan. In de jaren daarna is de boom van binnen weggerot en is daar een nieuwe boom gaan groeien.
